วิจัยและส่งเสริมเกษตรเชิงพื้นที่ ตอนที่ 2 Small Farmers, Transfer-of-Technology , Farmer-First-And-Last , Farmer to Farmer , Facilitator

วิจัยและส่งเสริมเกษตรเชิงพื้นที่ ตอนที่1 ได้กล่าวถึงฝั่งของนักวิจัย ในประเด็นธรรมชาติของงานวิจัย Yield Gap และ การวิจัยในไร่นา (On-Farm Research : OFR) ตอนที่ 2 นี้ จะมาพูดถึงนักส่งเสริม และเกษตรกร แต่ก็ยังคงมีความเชื่อมโยงมาที่นักวิจัยอยู่ (เพราะคนเขียนเป็นนักวิจัย)

5 คำที่ผมยกมา เห็นว่าเป็นคำที่นักวิจัยและส่งเสริมเกษตรเชิงพื้นที่ ควร ทำความเข้าใจ Small Farmers, Transfer-of-Technology , Farmer-First-And-Last , Farmer to Farmer , Facilitator

  1. Small Farmers “เกษตรกรรายย่อย”
    สำหรับภาครัฐเห็นว่าเกษตรกรรายย่อยเป็นฐานราก เป็นบุคคลที่ต้องสนับสนุน เนื่องจากเป็นผู้ที่มีความสามารถทางการแข่งขันน้อยกว่า smart farmer หรือเกษตรกรรายใหญ่ มีหลายท่านที่ให้ความหมาย เกษตรกรรายย่อย ไว้ เช่น
    “เป็นเกษตรกรที่ เป็นประชากรชนบทซึ่งมีทรัพยากรน้อย มาตรฐานการเป็นอยู่ต่ำ ยากจน ผลิตเพื่อยังชีพ ได้รับบริการจากรัฐไม่ทั่วถึงด้านสุขภาพ การศึกษา และอื่นๆ ซึ่งมีลักษณะที่แสดงออก 2ประการหลักคือพื้นที่น้อยและรายได้ต่ำ” (Dillon and Hardaker, 1980)
    “เป็นเกษตรกรที่ ปลูกพืช/ประมง/เลี้ยงสัตว์เป็นอาชีพหลัก ทำการเกษตรไม่ก้าวหน้า และรายได้การเกษตร ปศุสัตว์ และประมงต่ำ รายได้ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยประชาชาติ หรือต่ำกว่าเส้นยากจน เช่าพื้นที่เพาะปลูก มีพื้นที่น้อย ถือครองเป็นเจ้าของกิจการขนาดเล็ก ความอยู่รอดขึ้นกับการเกษตร ใช้แรงงานครอบครัวเป็นฤดูกาล มีพลังในส่วนร่วมทางการเมืองและเศรษฐกิจในหมู่บ้านต่ำ” (FAO, 1978)
    “เป็นเกษตรกรที่ มีพลังทางการเมืองต่ำ ทุนการผลิตและกระแสรายได้อยู่ภายในชุมชน” (Adams and Coward 1972)
    “เป็นประชากรทั้งหมดในชนบทในประเทศกำลังพัฒนาผู้ซึ่งไม่สามารถจัดหาสิ่งจำเป็นพื้นฐานได้เพียงพอหรือไม่มีความมั่นคง มีองค์ประกอบคือการยังชีพ รายได้ต่ำ และไม่รู้หนังสือ” (Steenwinkel 1979)
    “เป็นเกษตรกรที่ มีความขัดสนในสิ่งจำเป็น อดอยาก ยากจน มีความยากลำบากในการอยู่รอด ไม่สามารถรับเทคโนโลยีใหม่ได้ ไม่รู้หนังสือ ไม่สนใจสื่อส่งเสริม ทำเกษตรผสมผสาน มีความหลากหลายของการเกษตร ระบบเกษตรแบบปลูกพืช-เลี้ยงสัตว์ ไม่ผลิตสัตว์เพื่อการค้า พื้นที่ถือครองน้อย ต้นทุนการผลิตต่ำ ประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจต่ำ มีสภาพแวดล้อมอากาศร้อนชื้น ใช้ประโยชน์ที่ดินได้จำกัด ระบบเกษตรดั้งเดิมและหลากหลาย” (Devendra, 1993)

เมื่อก่อน Small Farmers first เกษตรกรรายย่อยต้องมาก่อน แต่ตอนนี้ไทยวางแผนจะเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจและสร้างความมั่นคงยั่งยืนภาคเกษตร การขับเคลื่อนการพัฒนา ก็ควรต้องใช้กลยุทธ์แยกกัน ระหว่าง Small Farmers กับ smart farmer จึงจะทำให้บรรลุเป้าหมายได้แน่นนอนขึ้น

  1. transfer-of-technology (TOT model ; Rhoades, Robert E., personal communication, 12 March, 1984.) “การถ่ายทอดเทคโนโลยี” เป็นรูปแบบการวิจัย-ส่งเสริมที่อยู่บนพื้นฐานการไม่มีข้อจำกัดของทรัพยากรในการทำฟาร์ม เพราะเป็นงานที่เริ่มต้นด้วยการค้นคว้าหาเทคโนโลยีในศูนย์วิจัย ตามด้วยการวิจัย ทดลอง ทดสอบในไร่นาที่อยู่ภายใต้การจัดการของนักวิจัยและจบด้วยการทำแปลงสาธิตให้เกษตรกรได้เรียนรู้ (ยังไม่รู้ว่าจะเอาไปทำหรือไม่ทำ)

หลักการนี้คิดกันประมาณ ปี 1984 ไทยใช้มาหลายปี ปัจจุบันก็ยังใช้อยู่ ยังมีงานวิจัยส่งเสริมที่ยังใช้รูปแบบนี้ วิจัยในศูนย์ แล้ว ถ่ายทอด สาธิต อบรม แต่ไม่ค่อยเหมาสมนักกับงานวิจัยและส่งเสริมเกษตรเชิงพื้นที่

  1. farmer-first-and-last (FFL model ; Robert Chambers and B. P. Ghildyal. 1984.) “ เริ่มที่เกษตรกรและสิ้นสุดที่เกษตรกร” เป็นรูปแบบที่เน้นการเริ่มและจบที่ครัวเรือนเกษตรกรและระบบการทำฟาร์มของเกษตรกร เริ่มด้วยการใช้แนวคิดการทำงานแบบองค์รวมและสหสาขาวิชา พัฒนาบนฐานทรัพยากรของฟาร์มที่มีความจำกัด ทั้งกายภาพ ชีวภาพ เศรษฐกิจ สังคม บนความต้องการ ปัญหา และโอกาสของเกษตรกร ซึ่งนักวิชาการจะทำหน้าที่สนับสนุนให้คำปรึกษาทางวิชาการ รวมทั้งวิจัยและพัฒนาที่ทำในไร่นาเกษตรกร และประเมินผลจากการยอมรับของเกษตรกร

หลักการนี้ มีการใช้อยู่ในปัจจุบันในงานวิจัยและส่งเสริมเกษตรเชิงพื้นที่ กรมวิชาการเกษตร มี สวพ 1-8 ที่ทำงานวิจัยลักษณะนี้เพิ่มขึ้น

  1. farmer to farmer ( FTF model) “จากเกษตรกรสู่เกษตรกร โดยเกษตรกร” เป็นแนวทางการพัฒนาเกษตร โดยเกษตรกรเป็นทั้งนักปฏิบัติและนักส่งเสริม ในการที่จะแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสารระหว่างกัน เพื่อนําไปสู่การพัฒนาการผลิตให้ดีขึ้น ซึ่งจะเน้นการให้วิทยากรเกษตรกรเป็นผู้ให้ความรู้ มีการเยี่ยมเยียนกันระหว่างเกษตรกร และเกษตรกรไปเยี่ยมสถาบันวิจัย อํานวยความสะดวก (facilitation) ให้เกษตรกรในการวิจัย ทดสอบ และปรับใช้ และ ปฏิบัติเทคโนโลยี พัฒนากลุ่มเกษตรกร ให้มีการพะปะ ประชุม วางแผน แลกเปลี่ยนประสบการณ์ซึ่งกันและกัน รวมทั้งพัฒนาความร่วมมือระหว่างเอกชนกับรัฐ

เป็นรูปแบบการส่งเสริมที่ใช้มายุคหนึ่ง เช่น โครงการส่งเสริมโดยปราชญ์ชาวบ้าน elder smart farmer แต่วิธีการไม่ครบถ้วนนัก และกำลังนำกลับมาใช้ใหม่ โดยอาศัย young smart farmer รอบนี้ถ้าศึกษาแนวทางให้ดีๆ นำกระบวนการมาใช้ให้ครบถ้วนน่าจะดีกว่ารอบที่แล้ว

  1. Facilitator : “วิทยากรกระบวนการ/ผู้อํานวยความสะดวก” เป็นบทบาทนักวิจัย นักพัฒนา ส่งเสริม จากเดิมที่เน้นเป็นผู้คิดค้น ทดลอง ถ่ายทอดความรู้ สอน เยี่ยมเยียน มาเป็น วิทยากรกระบวนการหรือผู้อํานวยความสะดวก ให้กระบวนการพัฒนาที่เน้นการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ดําเนินไปอย่างสําเร็จลุล่วง เปลี่ยนจากบทของผู้นําการพัฒนา เป็นคนกลางที่ประสานความคิดของผู้อื่น เป็นผู้มีส่วนได้เสียที่ร่วมรับผิดชอบโครงการ เป็นผู้ร่วมพัฒนาที่มีบทบาทการมีส่วนร่วม มีหน้าที่สําคัญคือกระตุ้นให้เกิดการคิด พูด วิเคราะห์หาแนวทาง และสรุป หน้าที่ร่วมดําเนินการตามขั้นตอนที่กลุ่มกําหนด หน้าที่อํานวยความสะดวก ธุระติดต่อ ประสานงาน สนับสนุน และร่วมติดตาม หน้าที่พัฒนาความรอบรู้ สะสมแหล่งข้อมูล เรียนรู้เทคนิคการและเครื่องมือที่จะนํามาใช้ และต้องทําความเข้าใจหลักสากลของความเป็นมนุษย์ และความแตกต่างของบุคคล

รูปแบบนี้ใช้มาระยะหนึ่งแล้วในไทย และปัจจุบันยังอยู่ ซึ่งเหมาะสมกับยุคที่เกษตรกรเข้าถึงเทคโนโลยีได้ง่ายและรวดเร็ว หากเจ้าหน้าที่ที่คิดว่าพกความรู้มาเยอะ และไม่ดูตาม้าตาเรือ จะเข้ากับสุภาษิต สอนจระเข้ว่ายน้ำ เอามะพร้าวมาขายสวน หรือตกม้าตาย ก็ได้ครับ

สรุปถึงตอนที่2 หลักการวิจัยและส่งเสริมเกษตรเชิงพื้นที่ จึงควรใช้เกษตรกร+สภาพพื้นที่ เป็นจุดร่วมหลัก และนักวิจัยนักส่งเสริมมีบทบาทเบื้องหน้าเป็นวิทยากรกระบวนการผู้อำนวยความสะดวก ส่วนเบื้องหลังยังคงทำงานในสาขาวิชาตนเองเพื่อเป็นตัวสนับสนุน เช่น นักวิจัยก็ไปค้นคว้าวิจัย นักส่งเสริมก็ค้นหาเทคโนโลยีที่สำเร็จแล้วมาทำงานร่วมกับเกษตรกรในพื้นที่

………………..
ติดตามต่อ ตอนที่3
จาก ธัชธาวินท์ สะรุโณ

แนะนำเอกสารอ้างอิง
Robert Chambers and B. P. Ghildyal. 1984. Agricultural Research for Resource-Poor Farmers: The Farmer-First-and-Last Model. Agricultural . Administration 0309-586X/85/S03-30 © Elsevier Applied Science Publishers Ltd, England, 1985. Printed in Great Britain

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s