ชุมชนนวัตกรรม จัดการผลิตพืชเพื่อเพิ่มเสถียรภาพด้านรายได้และความมั่นคงด้านอาหาร ตอนที่ 1

ตามหาชุมชนนวัตกรรม จัดการผลิตพืชเพื่อเพิ่มเสถียรภาพด้านรายได้และความมั่นคงด้านอาหาร ตอนที่ 1เรื่องความมั่นคงทางอาหาร (food security) ฟังดูเป็นภาษาวิชาการ แต่ในความเป็นจริงก็ เป็นแนวคิดเชิงหลักการ แต่สามารถจับต้อง วัดได้ เช่น ผมจะถามท่าน 5 ข้อว่า ชุมชนท่าน มีพอกิน คือ มีรายได้เพียงพอสำหรับการจะลงทุนผลิต หรือ ซื้อหาอาหารที่ดี แล้วหรือยังชุมชนท่าน กินเพียงพอ คือ ได้กินอาหารที่หลากหลาย มีคุณค่าทางโภชนาการอย่างครบถ้วน เด็กก็ได้กินดี ไม่ผอมไม่อ้วน คนแก่ก็ได้กินดี อายุยืน หรือยัง ชุมชนท่าน กินคุณภาพ คือ อาหารที่ปลอดภัยจากสารพิษ ทั้งจากยาฆ่าแมลง สารเร่ง เชื้อโรค สารกันบูด คนในชุมชนไม่เสี่ยงมะเร็ง หรือยังชุมชนท่าน กินมั่นคง คือ สามารถรับมือกับวิกฤตต่างๆ เช่น ภัยธรรมชาติ น้ำท่วมคนก็ไม่อด วัวไม่อด โควิดมาก็ไม่กระทบต่ออาหารการกิน ตลาดก็ยังเปิด ไม่กระทบต่อรายได้และอาหารการกินหรือยังชุมชนท่าน เข้มแข็ง คือ มีคนพูดถึงความมั่นคงทางอาหารกัน และมีการวางแผนพัฒนาให้เกิด 4 ข้อข้างบนในชุมชนบ้างหรือยังให้ข้อละ 2 คะแนน ถ้าได้ ต่ำกว่า 5 ถือว่าสอบตก 6-8 ถือว่ากำลังพัฒนา 9-10 พัฒนาแล้ว เรื่องความมั่นคงด้านอาหาร ด้านสถานการณ์ความมั่นคงทางอาหารของไทยพบว่าอยู่ในลำดับที่ 51 ของโลก มี 59.5 จาก 100 คะแนน โดยประเด็นที่ไทยยังต้องพัฒนา คือ การลดค่าใช้จ่ายด้านอาหาร การกระจายรายได้ เพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ลดสารพิษตกค้างในผลผลิต และลดผลกระทบจากเกิดภัยพิบัติธรรมชาติ (สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร,2560) ทีนี้มาดูว่าประเทศไทยให้ความสำคัญเรื่องนี้ไว้อย่างไรบ้าง ยุทธศาสตร์ชาติระยะ 20 ปี ด้านเกษตร ในแผนแม่บทย่อยระบบนิเวศเกษตร ได้กำหนดให้มีการสร้างเสถียรภาพด้านรายได้ สร้างความมั่นคงอาหารให้กับครัวเรือนและชุมชน ลดการพึ่งพาอาหารจากภายนอก ส่งเสริมเกษตรตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง สร้างความเข้มแข็งชุมชน สนับสนุนให้ท้องถิ่นมีบทบาทดำเนินการให้เกิดความมั่นคงด้านอาหารในชุมชน รวมทั้งวิจัยพัฒนาการสร้างมูลค่าเพิ่ม และให้รองรับกับบริบทการเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นต่อภาคเกษตร ยุทธศาสตร์การขับเคลื่อน “โมเดลเศรษฐกิจ BCG” ได้พูดถึง แผนงานอนุรักษ์ ฟื้นฟู และใช้ประโยชน์จากความหลากหลายทางชีวภาพและวัฒนธรรม แผนงานสร้างความสามารถในการบริหารทรัพยากรและการบริโภคที่ยั่งยืนของชุมชน แผนงานเพิ่มความมั่นคงด้านอาหาร สุขภาพ และพลังงานของชุมชน แผนงานการพัฒนาเชิงพื้นที่ แผนงานการพัฒนาสาขาการเกษตร แผนงานการพัฒนาสาขาอาหาร การสร้างความมั่นคงทางอาหารให้กับประเทศ การพัฒนาแนวทางบริหารจัดการผลผลิตเพื่อเข้าสู่กระบวนการผลิต การกระจาย สินค้าและผู้บริโภคอย่างมีประสิทธิภาพ และพัฒนาแพลตฟอร์มเพื่อส่งเสริมการผลิตสีเขียว คณะรัฐมนตรี (2562) มีมติต่อร่างปฏิญญารัฐมนตรีความมั่นคงอาหารเอเปค ครั้งที่ 5 โดยไทยจะต้องมีการดำเนินการส่งเสริมระบบอาหารและพัฒนาการเกษตรอย่างยั่งยืน พระราชบัญญัติคณะกรรมการอาหาร แห่งชาติพ.ศ. 2551 มีประเด็นยุทธศาสตร์การจัดการด้านอาหารของประเทศไทย ดังนี้ ยุทธศาสตร์ที่ 1 ด้านความมั่นคงอาหาร เช่น พัฒนาประสิทธิภาพการผลิตอาหาร เพื่อเพิ่มผลผลิตให้ประชาชนมีอาหารบริโภคที่เพียงพอ มีคุณภาพ และความปลอดภัย และมีคุณค่าทางโภชนาการ นำการผลิตด้านเกษตร ไปเชื่อมโยงกับเรื่องอื่น ๆ เพื่อสร้างรายได้ให้ชุมชน เช่น การส่งเสริมการท่องเที่ยวและวัฒนธรรม เพิ่มจำนวนเกษตรกรรุ่นใหม่ สนับสนุนให้เกษตรกรรายย่อย และกลุ่มเกษตรกรผลิตอาหารที่มีคุณภาพและปลอดภัย ในระบบพันธะสัญญากับผู้ซื้อ เช่น โรงพยาบาล โรงเรียน โรงแรม และภาคอุตสาหกรรม สนับสนุนให้ประชาชนในระดับชุมชนทำการเกษตรของท้องถิ่น เช่น ปลูกพืชประจำถิ่น รวมทั้งพืชอาหารที่มีคุณค่าโภชนาการสูง เพื่อเป็น แหล่งอาหารของชุมชน (Food bank) ส่งเสริมการทำการเกษตรในปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง สนับสนุนให้หน่วยงานของรัฐหรือของท้องถิ่นในพื้นที่มีบทบาทในการดำเนินการ กำหนดมาตรการในการสร้างเสถียรภาพทางด้านรายได้ของเกษตรกรจากการผลิตอาหาร ส่งเสริมให้มีการพัฒนาระบบการตลาดชุมชนที่มีประสิทธิภาพ ยุทธศาสตร์ที่ 2 ด้านคุณภาพและความปลอดภัยอาหาร เช่น พัฒนาการผลิตสินค้าเกษตรขั้นต้นให้มีคุณภาพและความปลอดภัยตามมาตรฐาน เสริมสร้างความเข้มแข็งภาคการผลิตในระดับชุมชน ยุทธศาสตร์ที่ 3 ด้านอาหารศึกษา เช่น ส่งเสริมให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและหน่วยงานในพื้นที่มีบทบาทด้านอาหารศึกษา ยุทธศาสตร์การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศด้านการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ (พ.ศ. 2560 – 2564) โดยมีเปาหมายของแผนยุทธศาสตร์ที่เกี่ยวข้อง คือ การเสริมสร้างความมั่นคงทางอาหาร ให้มีเสถียรภาพ มีภูมิคุ้มกันต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เกษตรกรได้รับข้อมูล องค์ความรู้ เทคโนโลยี และการตระหนักรู้้ถึงผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ภายใต้ยุทธศาสตร์ในการพัฒนา และกลยุทธ์ที่เกี่ยวข้อง คือ การปรับเปลี่ยนรูปแบบการปลูกพืชให้เหมาะสมกับปริมาณน้ำ การบริหารจัดการดินอย่างยั่งยืน เลือกระบบการปลูกพืชที่เหมาะสมและสอดคล้องกับพื้นที และส่งเสริมการทําการเกษตรกรรมยั่งยืน เป็นต้น (สำนักวิจัยเศรษฐกิจการเกษตร สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์, มปป.) การเกษตรที่เท่าทันต่อภูมิอากาศ (climate smart agriculture) เป็นการจัดการเกษตรที่ให้บรรลุจุดมุ่งหมาย 3 ประการ คือ 1) การเพิ่มผลผลิตทางการเกษตร เพื่อให้มีอาหารเพียงพอต่อปริมาณประชากรโลกที่เพิ่มขึ้น และมีรายได้ภาคเกษตรอย่างยั่งยืน 2) การเสริมสร้างความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงและความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศ ซึ่งเกษตรกรต้องปรับตัวให้พร้อมรับกับความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และสามารถที่จะฟื้นตัวจากผลกระทบที่เกิดจากภาวะฝนแล้งและน้ำท่วมในด้านการดำรงชีวิตและระบบนิเวศ และ 3) การลดก๊าซเรือนกระจกจากกิจกรรมทางการเกษตร และคาร์บอนฟุต พริ้นท์ทางการเกษตร รวมถึงการใช้ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ การใช้พลังงานสะอาดและการกักเก็บคาร์บอน (วรรษมน ภู่สกุลขจร, 2555 และสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร, 2560) ตัวชี้วัดการเกษตรที่เท่าทันต่อภูมิอากาศ ประกอบด้วย 3 กลุ่ม คือระดับนโยบาย 14 ข้อ ระดับเทคโนโลยี 8 ข้อ และ ระดับผลผลลัพธ์ 22 ข้อ (WORLD BANK, 2016) กรอบแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 กรอบแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 ได้กำหนดเป้าหมาย คือ “พลิกโฉมประเทศไทยสู่ เศรษฐกิจสร้างคุณค่า สังคมเดินหน้าอย่างยั่งยืน” (Transformation to Hi-Value and Sustainable Thailand) โดยมีองค์ประกอบสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ เศรษฐกิจมูลค่าสูงที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม (High Value-Added Economy) สังคมแห่งโอกาสและความเสมอภาค (High Opportunity Society) วิถีชีวิตที่ยั่งยืน (Eco-Friendly Living) ปัจจัยสนับสนุน การพลิกโฉมประเทศ (Key Enablers for Thailand’s Transformation) หมุดหมายที่ 1 ไทยเป็นประเทศชั้นนำด้านสินค้าเกษตรและเกษตรแปรรูปมูลค่าสูง แผนปฏิบัติการด้านงานวิจัยและนวัตกรรมกรมวิชาการเกษตร ปี 2564 – 2569 มาตรการ การวิจัยและพัฒนาเกษตรชีวภาพเพื่อการอนุรักษ์ ฟื้นฟู ปกป้องคุ้มครอง สร้างมูลค่าเพิ่มและใช้ประโยชน์จากความหลากหลายทางชีวภาพ กลยุทธ์ วิจัยและพัฒนาการผลิตพืชเพื่อสร้างความมั่นคงด้านอาหารและเสถียรภาพด้านรายได้ ให้กับครัวเรือนและชุมชน โดยใช้ประโยชน์จากความหลากหลายทางชีวภาพ กรอบวิจัย กรอบวิจัยและพัฒนารูปแบบการผลิตพืชเพื่อสร้างความมั่นคงด้านอาหารและเสถียรภาพด้านรายได้ให้กับครัวเรือนและชุมชนโดยใช้ประโยชน์จากความหลากหลายทางชีวภาพ การประชุมคณะกรรมการความมั่นคงอาหารโลก ครั้งที่ 46 (Committee on World Food Security: CFS) ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 14 – 18 ตุลาคม 2562 ณ สำนักงานใหญ่องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) กรุงโรม สาธารณรัฐอิตาลี โดยที่ประชุมได้ร่วมหารือในวาระสำคัญต่างๆ ทั้งสถานการณ์ความมั่นคงด้านอาหารและโภชนาการ ของโลก ปี 2562 ตลอดจนการดำเนินงานด้านระบบนิเวศเกษตรและนวัตกรรมอื่นๆ ในการปรับเปลี่ยนระบบอาหารและการเกษตรให้มีความยั่งยืน และการส่งเสริมบทบาทสตรีในชนบทกับความมั่งคงอาหารและโภชนาการ การส่งเสริมให้ใช้ระบบการเกษตรแบบครอบครัว (Family Farming) ซึ่งเป็นระบบการทำการเกษตรที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานการผลิตอาหารที่ยั่งยืน มีการจัดการสิ่งแวดล้อมและความหลากหลายทางชีวภาพ แต่ยังคงรักษาวิถีชีวิตและวัฒนธรรมอันดีงามของสังคมไว้ได้ (สศก, 2019) ก.ค. 2564 กระทรวงเกษตรฯ และผู้แทนถาวรไทยประจำสหประชาชาติ FAO/IFAD/WFP ณ กรุงโรม นำเสนอการประชุม Ministerial Roundtable เพื่อร่วมแลกเปลี่ยนแนวคิดในการปรับเปลี่ยนระบบอาหารของโลก และการดำเนินงานตามกรอบอนุสัญญาว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความหลายหลายทางชีวภาพ และการต่อต้านการแปรสภาพเป็นทะเลทราย (Rio Convention) 1) ต้องทำให้ทุกคนมี “อาหารที่ปลอดภัยและดีต่อสุขภาพ” ในราคาที่ไม่แพงและเข้าถึงได้ 2) ต้องเชื่อมโยงทุกนโยบาย บูรณาการการทำงานของภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม เพื่อนำไปสู่การสร้างระบบอาหารที่ยั่งยืน” ต้องคิดใหม่ว่าต้องทำอย่างไร จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง จะผลิตอาหารหรือทำเกษตรอย่างไรไม่ให้ส่งผลกระทบ และไม่ทำลายทรัพยากรธรรมชาติ 3) ขับเคลื่อนนโยบาย ‘3S’ ไปสู่การปฏิบัติจริงใน เรื่อง ความปลอดภัยอาหาร (Safety) ความมั่นคงทางอาหาร (Security) และ ความยั่งยืนของระบบอาหารและภาคเกษตร (Sustainability) 4) “การสร้างความเข้มแข็งของระบบอาหารในระดับครัวเรือนและระดับท้องถิ่น” ซึ่งประเทศไทยได้นำหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงและเกษตรทฤษฎีใหม่เป็นหลักการพื้นฐานในการพัฒนาประเทศ และ 5) จะต้องร่วมกันปรับสมดุลใหม่ของระบบอาหารและการเกษตร และรัฐบาลจะต้องให้ความสำคัญ เพื่อกำหนดเป็น “วาระแห่งชาติด้านระบบอาหารและเกษตรที่ยั่งยืน” แนวทางการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ในหลายเป้าหมาย เช่น ขจัดความยากจน ความหิวโหย การเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืน การรับมือกับกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและผลกระทบที่เกิดขึ้น เป็นต้นพอหอมปากหอมคอ เรื่องความมั่นคงด้านอาหาร และผมกำลังตามหาชุมชนที่สนใจเรื่องนี้เพื่อจะแลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน สนใจก็ทักผมมานะครับ จะได้เป็นเครือข่ายกันต่อไป

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s